STACJA KOLEI WASKOTOROWEJ W RUDACH

W 2019 roku stacja kolei wąskotorowej w Rudach obchodziła 120 lecie swego istnienia. Położona na liczącej 51 km  trasie Gliwice – Racibórz, była największym obiektem stacyjnym. To tu wykonywano przeglądy i naprawy taboru obsługującego linie. Rzeczą, która nas wyróżnia wśród pozostałych linii kolei wąskotorowej jest fakt, że linia ta była budowana jako linia tramwajowa i podlegała pod Firmę Górnośląskie Tramwaje Parowe. Do 1945 roku  wyraźnie zaznacza się różnica pomiędzy liniami kolei wąskotorowej z ruchem wyłącznie towarowym i linii tramwajowej Gliwice – Racibórz, gdzie odbywał się ruch pasażerski i towarowy.  Była to więc linia tramwajowa o znacznych cechach linii kolejowej.

HISTORIA

Pierwsze wzmianki o budowie linii z Gliwic w kierunku Raciborza pojawiły się już w 1894 roku. Miała ona przebiegać z Gliwice Trynek poprzez Bojków, p.o. Bojków Górny, p.o. Mysia Góra, Nieborowice, p.o. Pilchowice Bierawka, Pilchowice, Stanice, Rudy, Paproć, p.o. Stodoły, Szymocice, p.o. Szymocice Wieś,  Nędze, Babice, Markowice Raciborskie, Lucasine, do Płani (dzielnica Raciborza). Do tego dochodziły odgałęzienia do 12 bocznic usytuowanych na terenie kopalń, cegielni, tartaków, zakładów chemicznych.

15 października 1897 roku firmie „Kramer & Co.” udzielono koncesji na budowę i eksploatację kolei wąskotorowej z trakcją parową na trasie Gliwice – Rudy, a już 25 marca 1899 roku odcinek ten został oddany do eksploatacji. Przez pierwsze trzy miesiące odbywał się tu ruch tylko pociągów towarowych. Dalsze prace przy rozbudowie linii do Raciborza prowadziła już samodzielnie Firma Górnośląskie Tramwaje Parowe Sp. z o.o.. 28 lutego 1901 roku został oddany odcinek Rudy – Paproć. 1 kwietnia 1902 roku kolej  dotarła do Markowic Raciborskich a całość prac została zakończona 17 maja 1903 roku.

2 czerwca 1905 roku dochodzi do połączenia stacji Gliwice Wąskotorowe ze stacją Trynek, dzięki czemu linia uzyskała połączenie z Górnośląskimi Kolejami Wąskotorowymi obejmując praktycznie cały Górny Śląsk.

Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku linia Trynek – Rudy, po przeprowadzonej naprawie, została włączona w skład Górnośląskich Kolei Wąskotorowych. Po odbudowie trwającej do 1950 roku, doszedł odcinek Rudy – Markowice. Niestety  nie odbudowano odcinka do Raciborza. W trakcie działań wojennych doszło do licznych zniszczeń. Część taboru Niemcy ewakuowali na zachód. Do końca 1945 roku Rosjanie rozebrali tor na odcinku: Paproć – Lukasina.  Niezdemontowany odcinek z Gliwic do Paproci wymagał napraw po zniszczeniach spowodowanych działaniami wojennymi. Niestety, rozwój transportu samochodowego spowodował, że z przewozów koleją korzystało coraz mniej pasażerów.

1 lipca 1966 roku został zawieszony ruch pasażerski na odcinku Rudy – Markowice i nigdy już go nie przywrócono. Z roku na rok wpływy z przewozów  były coraz mniejsze, kolej ponosiła coraz większe straty, w wyniku czego została podjęta decyzja o zamknięciu linii. Sporadyczne kursy towarowe odbywały się do końca marca 1992 roku. Od 1991 roku następowała rozbiórka torowisk i urządzeń zabezpieczenia ruchu. Doszłoby do całkowitej likwidacji linii , gdyby nie uznano jej za zabytek kultury i objęto ochroną konserwatorską w 1993 roku. Niestety ochrona konserwatorska nie uchroniła linii przed rozkradaniem i dewastacją.  Wszędzie tam, gdzie tor przebiegał poza terenem zabudowanym, doszło do jego demontażu i kradzieży.

INFRASTRUKTURA

Wszystkie stacje na trasie Gliwice – Racibórz wyglądały niemal identycznie.  Składały się one z toru głównego, przy którym był umieszczony peron osobowy, dwóch, trzech torów odstawczych, jednopiętrowego budynku stacyjnego z przyległym magazynem podręcznym przy którym była drewniana bądź betonowa rampa wyładowcza. Budynek stacyjny miał parter murowany z czerwonej cegły, natomiast piętro i magazyn były wykonane w systemie szachtowym, tzw. „mur pruski”. Wyjątek stanowi tu stacja w Rudach, gdzie dodatkowo została wybudowana trzybramowa lokomotywownia i takaż sama wagonownia, wieża ciśnień oraz budynki techniczne. Na tej stacji dokonywano obsługi i napraw taboru obsługującego linię. Drugim miejscem, gdzie naprawiano tabor, były zakłady naprawcze taboru tramwajowego w Gliwicach. Po wprowadzeniu lokomotyw spalinowych stwierdzono, że kubatura budynków warsztatowych jest za duża  w stosunku do potrzeb trakcji spalinowej i w 1969 roku wyburzono jedną z hal lokomotywowni. 

CZASY WSPÓŁCZESNE

1 stycznia 2009 roku obiekt w Rudach przeszedł pod zarząd Miejskiego Ośrodka Kultury, Sportu i Rekreacji w Kuźni Raciborskiej (jednostka gminna). Zaczęła się powolna i żmudna praca mająca na celu przywrócenie do życia naszej Stacji. W czerwcu 2017 roku stacja w Rudach zostaje wydzielona jako osobna jednostka i działa pod nazwą Gminny Ośrodek Turystyki i Promocji w Rudach. Nastąpiła odbudowa i remont linii kolejowej na odcinku Stanica – Rudy – Paproć.  Systematycznie przeprowadzane są remonty taboru i obiektów kolejowych. W pierwszym roku trasa była obsługiwana przez jedną lokomotywę i dwa wagony tzw. Letniaki. Każdego roku dochodziły nowe wagony i lokomotywy. W 2011 roku do eksploatacji został wprowadzony parowóz Las 49. W 2014 roku, po uzyskaniu dotacji unijnych, został przeprowadzony remont peronu, sanitariatów oraz parkingu. W 2018 roku przy użyciu środków własnych, prowadzono prace przy reaktywacji kuźni, jaka działała na terenie stacji oraz udostępniono dwie sale muzealne:  „Śląska izba” z tradycyjnym wystrojem właściwym dla naszego regionu oraz „ Mini muzeum kolei”. W 2020 roku zakończono remont hali wagonowni, lokomotywowni, budynku dworca.  Stare garaże zostały przebudowane na salę konferencyjną z zapleczem kuchennym oraz salę kinową na 40 osób. Oprócz rozkładowych przejazdów organizowane są również przejazdy specjalne typu: topienie Marzanny, spotkanie z duchami, dzień pieczonego ziemniaka, noc świętojańska. Obiekt można również zwiedzić w towarzystwie przewodnika przy okazji poznając jego historie. Aby zachęcić do odwiedzenia stacji w Rudach jak największą rzeszę miłośników kolei, dla grup zorganizowanych przygotowana jest oferta całodniowego pobytu.